Dec 03

Sinterklaas: de oorsprong

Een typisch Hollandse traditie die we ook zeker in ere moeten houden is het vieren van Sinterklaas. Behalve in België wordt verder nergens Sinterklaas gevierd op de manier zoals dat bij ons gebeurt. De naamdag van Sint Nicolaas, 6 december, wordt wel gevierd in katholieke landen en met name in Rusland.

De heilige Nicolaas leefde in Klein-Azië, wat toen katholiek was en is waarschijnlijk gestorven op 6 december in het jaar 342 of 352, als bisschop van Myra. Er worden verschillende wonderen aan hem toegeschreven, onder andere het redden van 3 kinderen die in stukken gekookt werden en het behoeden van vissers voor scheepsrampen. In de katholieke wereld wordt hij dan ook vereerd als patroonheilige van de vissers en de zeelui.

Oorspronkelijjk werd hij alleen in het oosten van Europa geëerd. In de 13e eeuw werd besloten de naamdag ook in het westen van Europa te vieren.

Uit archiefstukken blijkt dat vanaf 1427 in de Sint Nicolaaskerk te Utrecht schoenen werden gezet op 5 december. Rijke Utrechtenaren legden wat in de schoenen en de opbrengst werd verdeeld onder de armen op 6 december, Sint Nicolaasdag.

Uit de 16e eeuw bestaan beschrijvingen van het zetten van schoentjes in de huiskamer en van Jan Steen bestaan twee schilderijen uit de 17e eeuw waarop te zien is wat rijke kinderen in hun schoen kregen: pepernoten,  speculaaspoppen en speelgoed. Opvallend vaak kregen de jongens bij hem de roe of zout. De oorsprong van het moderne Sinterklaasfeest voor kinderen ligt in de 19e eeuw. De Amsterdamse onderwijzer Jan Schenkman schreef in 1850 een prentenboekje met o.a. de tekst van het liedje ‘zie ginds komt de stoomboot’. Het liedje ‘Zie de maan schijnt door de boomen’ (Jan Pieter Heije) werd voor het eerst gepubliceerd in 1843. In die tijd werd dus ook stoomboot en de afkomst uit Spanje ingevoerd alsmede de aanwezigheid van zwarte Piet en begon Sinterklaas op een schimmel over de daken te rijden en cadeaus door de schoorsteen te werpen.

Toch ligt waarschijnlijk de oorsprong van de Sinterklaasviering veel verder terug. De Noordse oppergod Odin reed ook over de daken. Hij reed op een schimmel, de zesbenige Sleipnir, waarmee hij ook door de lucht kon vliegen. Qua uiterlijk kwamen ze ook overeen: Odin had een lange witte baard en een mantel. Odin werd vergezeld door twee zwarte knechten, Hugin en Munin, die in de vorm van raven aan de schoorstenen luisterden en Odin vertelde wat er in de huizen gebeurde.

Meer Sinterklaasgebruiken stammen af van Germaanse tradities. Meisjes vroegen tijdens het winterzonnewendefeest om een afbeelding van hun toekomstige geliefde, tegenwoordig krijgen ze die te zien in de vorm van een speculaaspop. Het gooien van cadeaus door de schoorsteen kan afstammen van Germaanse offerplaatsen. Het eten en drinken voor het paard kan worden gezien als offers voor de goden.

Een andere verklaring voor de herkomst van de knecht van Sinterklaas ligt in het begin van het christendom: oorspronkelijk is hij een demon die door de heilige gedwongen werd om goede daden te verrichten, of is Piet de overwonnen Wodan of zijn helper Nörwi, de zwarte nachtgod die ook een roe droeg, als vruchtbaarheidssymbool.

Er zijn nog meer verklaringen. Zo zou de heilige op markt in Myra een Ethiopisch jongetje hebben vrijgekocht dat uit dankbaarheid de rest van zijn leven is gebleven. Het jongetje heette Piter. Of Piet is zwart omdat hij van oorsprong schoorsteenveger is. Hij is niet ‘zwart als roet’ maar ‘zwart van roet’.

Zijn kleding grijpt terug op het pagepakje zoals dat aan de adellijke hoven door dienaren werd gedragen in de 16e en 17e eeuw.

Jammer genoeg gaan er tegenwoordig steeds meer stemmen op dat zwarte Piet moet worden afgeschaft omdat hij vooroordelen in de hand zou werken dat zwarte mensen dom, grappig en ondergeschikt zijn. Deze zomer wilden zelfs enkele kunstenaressen (uit Zweden en Duitsland) een anti-zwartepiet-demonstratie houden. Gelukkig is dat niet door gegaan. Sinterklaas is van ons, er is niets racistisch aan zwarte Piet en het is een vrolijke noot in donkere dagen.

Na 6 december mogen we de kerstversiering weer ophangen en gaan we op weg naar een heel ander soort feest. Géén Santa Claus en White Christmas maar de oeroude viering van het feest van Midwinter en de geboorte van het licht. Maar dat is weer een héél ander verhaal, dat een andere keer verteld zal worden.

(Bron: Wikipedia; plaatjes: KB)

Ivy

19 comments

Skip to comment form

    • K on 3 december 2008 at 16:29
    • Reply

    Avatar van K
    Leuk! Dat gebruik van het geven van zout. Dat was volgens mij niet omdat het kind stout was maar wegens het bereiken van de niet-meer-kind leeftijd.

    • Kokopelli on 3 december 2008 at 16:33
    • Reply

    Avatar van Kokopelli
    @Ivy: Mooi stukje achtergrondinformatie en een duidelijke stellingname in de voorlaatste alinea. Helemaal mee een!

    Tot zo,
    Kokopelli

    • Aad Verbaast on 3 december 2008 at 17:24
    • Reply

    Avatar van Aad Verbaast
    Sinterklaas (je stipte het al aan) was oorspronkelijk een gebeurtenis waar de rijkeren hun rijkdom deelden met de armen. De schoen werd in de kerk gezet, de opbrengst onder armen verdeeld.
    Jammer dat de meeste volwassenen niet meer in Sinterklaas geloven. Kinderen nog wel.
    Ik ook!

    • Ivy on 3 december 2008 at 17:33
    • Reply

    Avatar van Ivy
    K: dat zou best kunnen. Dat verklaart ook de roe, een vruchtbaarheidssymbool. En daarom krijgen meisjes speculaaspoppen en babypoppen.

    Koko: dank je.

    Aad: Sint Nicolaas stond onder andere bekend vanwege zijn menslievendheid / kindlievendheid. Misschien dat ze aan de schoenen konden zien of iemand het nodig had? Hoewel ik ook ooit eens iets heb gelezen over liefdadigheid in verband met schoenen: zolang de schoenen in de kerk stonden konden die armen (in december) nergens heen dus konden ze geen verdiensten hebben.

    • Aad Verbaast on 3 december 2008 at 17:50
    • Reply

    Avatar van Aad Verbaast
    @Ivy: er zijn altijd keerzijden van mensen die ergens een verkeerde invulling aangeven. Ook hier. Dan ‘verwordt’ het.
    De school waar mijn kinderen opzaten, besteedde aan de oorsprong ook aandacht. Ik vond dat geweldig: zowel met Sinterklaas en Kerst (Santa Claus, afgeleid van Sinterklaas) werden surprises gegeven aan arme en eenzame mensen.
    Ik was een groot voorstander en ondersteuner van dit projekt. Ik geloof in Sinterklaas immers :-)
    Reactie is geredigeerd

    • Ivy on 3 december 2008 at 17:56
    • Reply

    Avatar van Ivy
    Aad: dat is een mooi gebaar, van die school. Je geloof siert je ;-)
    Tja, de liefdadigheid in vroeger tijden was echt ‘top-down’, de zieligerds moesten zich in bochten wringen zodat rijke dames hun liefdadigheid ten toon konden spreiden. Vernederend….

    • antoinette duijsters on 3 december 2008 at 18:08
    • Reply

    Avatar van antoinette duijsters
    Och, kon ik nog maar geloven, kwam de sint ook maar eens hier, maar nee ik moet alles zelf oplossen en anderen met mij.
    Voor mij geen december feesten:-Zelfs niet in de oude betekenis.
    Ja hoor, de depressie ligt weer op de loer:-(((

    • peter louter on 3 december 2008 at 18:10
    • Reply

    Avatar van peter louter
    http://www.volkskrantblog.nl/bericht/169557 wat mij betreft.
    Ik zou hem en zijn knecht het liefst ombouwen naar een seculiere mythe en volledig willen ontdoen van de christelijke symbolen en verstopte religieuze betekenissen.
    Als feest moet het blijven, misschien met wat meer solidariteitsgedachten zoals Aad meldt.

    • Aad Verbaast on 3 december 2008 at 18:25
    • Reply

    Avatar van Aad Verbaast
    @Peter, Ivy, Antonettette: dat schept kansen: laten we Sinterklaas maar weer eens echt in ere herstellen, en wel zoals hij was.. en waarom het een heiligman is.
    Reactie is geredigeerd

    • Ivy on 3 december 2008 at 18:30
    • Reply

    Avatar van Ivy
    Antoinette: oei, ik hoop niet dat ik je winterdepressie nu heb gevoed? ;-)
    Decemberfeesten zijn ook mooi zonder kadootjes maar met (vooral kerst) de oude betekenissen. Ik ben ook geen fan van sinterklaas, hoor!

    Peter: uiteraard heb ik eerst jouw stukje onder de link gelezen en ik moet bekennen: ben het er helemaal mee eens (had ik toen al gereageerd? Daar heb ik niet op gelet).
    Ja, die sinterklaasconference van Toon Hermans! Die speelde mijn vader elke sinterklaasavond weer af, hij had hem opgenomen. Er was volgens mij toen elk jaar een soort sinterklaascompilatie op de radio. Ook Bomans…. lekker somber.
    OK, weg met het religieuze sausje. Weg met de commercie (dat staat me tegenwoordig ook zo aan kerst tegen). Maar wel met Dag Sinterklaasje op België. Wel met schoentjes zetten. Zonder prutgedichten en zonder zeurpriezes….
    En ja, zonder dreigementen!
    Ik las vandaag ook ergens een citaat uit een boek, dat een kind van zijn sintgeloof afviel en meteen ook maar het geloof aan god op de helling zette.
    Maar laat de sprookjes bestaan. Laat de oervorm leven!

    • Ivy on 3 december 2008 at 18:33
    • Reply

    Avatar van Ivy
    Aad: ik ga liever nog verder terug in de tijd. Geen heiligman maar oerkracht!
    Er moet een regulerende kracht zijn om ‘goed’ te doen, laat het Wodan zijn die zijn raven aan de schoorsteen laat luisteren. En terug naar de solidariteit.
    Jij gelooft in Sinterklaas, ik nog meer in sprookjes ;-)

    • Philospher_1961 on 3 december 2008 at 20:31
    • Reply

    Avatar van Philospher_1961
    Ahh, Bomans.. heerlijk. Op alle niet te beantwoorden vragen zou hij antwoorden: Dat zal voor ons hier een mysterie zijn. Heerlijk.

    • Ivy on 4 december 2008 at 08:54
    • Reply

    Avatar van Ivy
    Philosopher: Kopstukken, geweldig boek!

    • Catharina Anna Maria on 4 december 2008 at 10:38
    • Reply

    Avatar van Catharina Anna Maria
    http://www.volkskrantblog.nl/bericht/231335 en mag niet verdreven worden door mensen die te depressief zijn om deze traditie te waarderen!

    Ik ga zo de stad in. Geen pakjes avond dit jaar maar geheel tegen de verwachting in ga ik een en ander in de schoenen stoppen ;-)

    Reactie is geredigeerd

    • R.Kruzdlo on 4 december 2008 at 12:39
    • Reply

    Avatar van R.Kruzdlo

    Hier in Catalunya lachen zij zich rot als ik het heb over de waanzin de onzin Sint Nicolaas met zijn schimmel tussen zijn benen.

    • Ivy on 4 december 2008 at 18:27
    • Reply

    Avatar van Ivy
    Catharina AM: de traditie moet in stand blijven ;-) Schoenen volstoppen is nog leuker dan surprises, toch?

    R.Kruzdlo: in het buitenland snappen ze er niets van. Schimmels hebben ze daar trouwens wel, het Camarquepaard is zeer Catalaans.

    • Catharina Anna Maria on 5 december 2008 at 08:42
    • Reply

    Avatar van Catharina Anna Maria
    @R.Krudlo: En de Kerstman? Met zijn rendieren voor de slee? Wordt daar ook om gelachen?

    • blogpieper on 5 december 2008 at 12:55
    • Reply

    Avatar van blogpieper
    Ik begrijp de voorlaatste alinea. Maar ik zie wel degelijk dat er een ietsie-pietsie beetje "discrimitatie-ongemak" zit in de stelling, dat onze Piet zwart moet zijn. Ik stel dus voor dat, van nu af aan, Pieten ook wit mogen zijn. Voor het overige, een prima informatie-blog.

    • Ivy on 5 december 2008 at 14:39
    • Reply

    Avatar van Ivy
    Blogpieper: dank je wel. Maar witte pieten…. kweenie, het staat raar.

Geef een reactie

Your email address will not be published.