Dec 01

Waar komt Sinterklaas vandaan?

(herplaatsing van een verhaal uit 2011)

 

Een typisch Hollandse traditie die we ook zeker in ere moeten houden is het vieren van Sinterklaas. Behalve in België en een kleine strook West-Duitsland wordt verder nergens Sinterklaas gevierd op de manier zoals dat bij ons gebeurt. De naamdag van Sint Nicolaas, 6 december, wordt wel gevierd in katholieke landen en met name in Rusland.

De heilige Nicolaas leefde in Klein-Azië, dat toen katholiek was en is waarschijnlijk gestorven op 6 december in het jaar 342 of 352, als bisschop van Myra. Er worden verschillende wonderen aan hem toegeschreven, onder andere het behoeden van vissers voor scheepsrampen. In de katholieke wereld wordt hij dan ook vereerd als patroonheilige van de vissers en de zeelui. Hoe Nicolaas kindervriend werd is weer een ander verhaal. De goedheiligman ontdekte dat drie onschuldige officieren ter dood waren veroordeeld. In een visioen vertoonde hij zich aan keizer Constantijn en beval hun vrijlating. Op iconen wordt Nicolaas vaak vergezeld van drie knaapjes in een toren. In latere verhalen werden dat drie kinderen die waren gepekeld en in stukken gehakt en die door de Sint weer tot leven werden gewekt. Sindsdien is hij ook patroonheilige van de onschuldige kinderen.

Oorspronkelijk werd hij alleen in het oosten van Europa geëerd. In de 13e eeuw werd besloten de naamdag ook in het westen van Europa te vieren.

Uit archiefstukken blijkt dat vanaf 1427 in de Sint Nicolaaskerk te Utrecht schoenen werden gezet op 5 december. Rijke Utrechtenaren legden wat in de schoenen en de opbrengst werd verdeeld onder de armen op 6 december, Sint Nicolaasdag.

Uit de 16e eeuw bestaan beschrijvingen van het zetten van schoentjes in de huiskamer en van Jan Steen bestaan twee schilderijen uit de 17e eeuw waarop te zien is wat rijke kinderen in hun schoen kregen: pepernoten,  speculaaspoppen en speelgoed. Opvallend vaak kregen de jongens bij hem de roe of zout. De oorsprong van het moderne Sinterklaasfeest voor kinderen ligt in de 19e eeuw. De Amsterdamse onderwijzer Jan Schenkman schreef in 1850 een prentenboekje met o.a. de tekst van het liedje ‘zie ginds komt de stoomboot’. Het liedje ‘Zie de maan schijnt door de boomen’ (Jan Pieter Heije) werd voor het eerst gepubliceerd in 1843. In die tijd werd dus ook stoomboot en de afkomst uit Spanje ingevoerd alsmede de aanwezigheid van zwarte Piet en begon Sinterklaas op een schimmel over de daken te rijden en cadeaus door de schoorsteen te werpen.

Een andere verklaring voor de herkomst van de knecht van Sinterklaas ligt in het begin van het christendom: oorspronkelijk is hij een demon die door de heilige gedwongen werd om goede daden te verrichten, of is Piet de overwonnen Odin of zijn helper Nörwi, de zwarte nachtgod die ook een roe droeg, als vruchtbaarheidssymbool. Er zijn nog meer verklaringen. Zo zou de heilige op markt in Myra een Ethiopisch jongetje hebben vrijgekocht dat uit dankbaarheid de rest van zijn leven is gebleven. Het jongetje heette Piter. Of Piet is zwart omdat hij van oorsprong schoorsteenveger is. Hij is niet ‘zwart als roet’ maar ‘zwart van roet’. Zijn kleding grijpt terug op het pagepakje zoals dat aan de adellijke hoven door dienaren werd gedragen in de 16e en 17e eeuw.

Jammer genoeg gaan er tegenwoordig steeds meer stemmen op dat zwarte Piet moet worden afgeschaft omdat hij vooroordelen in de hand zou werken dat zwarte mensen dom, grappig en ondergeschikt zijn. Maar er is niets racistisch aan zwarte Piet en het is een vrolijke noot in donkere dagen.

De oorsprong van de Sinterklaasviering gaat waarschijnlijk nog veel verder terug. De Noordse oppergod Odin reed ook over de daken. Qua uiterlijk kwamen ze ook overeen: Odin had een lange witte baard en een mantel. Odin werd vergezeld door twee zwarte knechten, Hugin en Munin, die in de vorm van raven aan de schoorstenen luisterden en aan Odin vertelden wat er in de huizen gebeurde.

Meer Sinterklaasgebruiken stammen af van Germaanse tradities. Meisjes vroegen tijdens het winterzonnewendefeest om een afbeelding van hun toekomstige geliefde, tegenwoordig krijgen ze die te zien in de vorm van een speculaaspop. Het gooien van cadeaus door de schoorsteen kan afstammen van Germaanse offerplaatsen. Het eten en drinken voor het paard kan worden gezien als offers voor de goden.

Gedurende de donkerste tijd van het jaar werd het Yulefeest (of Joelfeest) gevierd door onze voorouders. Tijdens dit feest staat Odin centraal, de gebaarde god die gehuld in zijn mantel en met een speer in zijn hand over de daken snelt. Zijn kennis en wijsheid zijn onbeperkt. Op onstuimige decembernachten raast hij met zijn achtbenige schimmel Sleipnir over de wolken, voortgestuwd door stormachtige winden. De gebinten kraken, deuren en ramen klapperen en de wind buldert door de schoorsteen. Dierbare krijgers die op het slagveld zijn overleden volgen Odin op zijn jacht naar de wolf Fenrir, die het op de zon heeft gemunt. Lukt het Fenrir de zon te verslinden dan zal eeuwige duisternis over de aarde neerdalen. Maar Odin verjaagt de wolf en is daarmee de redder van het licht en het begin van het Joelfeest.

Sint Nicolaas heeft een groot deel van Odins rol overgenomen: hij heeft een baard, weet alles, rammelt en klopt aan de deuren, heeft een staf in zijn handen en rijdt, gehuld in een wijde mantel, met zijn schimmel over de daken.

Onze voorouders lieten zich niet zomaar overhalen tot het christendom. Domweg de heidense feesten uitbannen ging niet, dus werden de feesten gekerstend. Het Joelfeest werd Kerstmis en Odin werd vervangen door Sinterklaas of Santaclaus.

Het enige raadsel wat overblijft is: waarom komt Sinterklaas uit Spanje? Maar sommige raadsels zijn er om niet opgelost te worden of, zoals Godfried Bomans Sinterklaas in Kopstukken laat zeggen: ‘het zal u in het hiernamaals geopenbaard worden.’

Zoek de verschillen:

Odin                                                    Sinterklaas
Rijdt op een schimmel                         Rijdt op een schimmel
Rijdt over de daken                             Rijdt over de daken
Draagt een wijde mantel                     Draagt een wijde mantel
Houdt een speer in zijn hand              Houdt een staf in zijn hand
Is alwetend                                           Is alwetend
Volgelingen: zwarte raven                  Volgelingen: zwarte pieten
Geeft mensen runenwijsheid              Geeft chocoladeletters
Geeft vruchtbaarheidsgeschenken    Strooit met pepernoten, suikerharten
en speculaaspoppen

Dit is een bewerking van een eerder blog dat ik plaatste op 3 december 2008 onder de naam ‘De oorsprong van Sinterklaas’.

Illustraties komen van internet.

25 comments

Skip to comment form

  1. De schoorsteeen is pas geveegd, oudste kleinkinderen twijfelen zeer, zeker bij een paard met 8 poten ;-))
    NB: leuke info !!

      • Ivy on 23 november 2011 at 16:09
        Author
      • Reply

      Ach, weet je, als je eenmaal gelooft dat een paard door de lucht kan vliegen en over de daken rennen wil je ook best geloven dat hij meer dan vier benen (!) heeft ;-)

      Zodra ze de pepernoten en de letters in hun schoen vinden staat het geloof weer als een huis, geloof me maar!

  2. Zo langzaamaan weet ik niet meer wat te geloven.
    maar Piet hoef niet zwart te zijn, een paar roetvegen is genoeg.

      • Ivy on 23 november 2011 at 20:54
        Author
      • Reply

      Antoinette, dat is waar. Helemaal zwart is niet nodig, maar ook zeker niet racistisch. En je moet geloven wat je wilt, dat is het prettige van geloven: niets moet, je bepaalt het zelf.

    • qui on 23 november 2011 at 18:30
    • Reply

    De oorsprongsverhalen over Zwarte Piet zijn divers en omstreden. Maar waar expliciet bezwaar aangetekend kan worden, is de stereotype manier van de Zwarte Piet rol als domme knecht, vooral wanneer er een dik aangezette ‘neger-accent’ (surinaams of vergelijkbaar) gebruikt moet worden in de domme knechten-rol, dan is de associatie naar het koloniale verleden en het racistische heden van kabinet bruin snel gelegd.

      • Ivy on 23 november 2011 at 20:57
        Author
      • Reply

      Qui: Daar heb je gelijk in. De invulling bepaalt het beeld meer dan de oorsprong. Daarom is het denk ik belangrijk om de historie levend te houden.

      Van oorsprong is Zwarte Piet weliswaar een ‘knecht’, maar niet minderwaardig. Een knecht in de zin van boodschapper, uitvoerder, ‘knight’ zoals in ridder of page. Daar verwijst zijn kleding ook nog naar.

        • qui on 27 november 2011 at 13:55
        • Reply

        Ik hoorde laatst van een interessante knechten-variant, waarbij de Pieten als kundige bejaardenverzorgers een vergeetachtige Klaas ondersteunden. Dan wordt de relatie inderdaad gelijkwaardiger dan de negentiende-eeuwse meester-slaaf iconografie.
        Wat mij betreft heb ik alle begrip voor kleurlingen die vanuit het traumatische slavernijverleden bezwaar maken tegen de stereotype ‘domme piet’ met ‘negeraccent’ uitbeelding.

        Overigens vind ik het oorspronkelijke Odin/Wodan verhaal een stuk leuker dan de negentiende eeuwse vervorming.

    • Appelvrouw on 23 november 2011 at 19:29
    • Reply

    Ik heb horen zeggen dat hij uit Turkije komt en niet uit Spanje.
    Maar voor mij komt ie gewoon uit de bomen, en vind ik het winterzonnewendefeest veel leuker.

      • Ivy on 23 november 2011 at 21:00
        Author
      • Reply

      Mira lag in Klein Azië, waar nu ook Turkije ligt. Spanje is er pas veel later bijgesleept.

      Ons eigen zonnewendefeest is absoluut leuker! Ik heb helemaal niets met het sinterklaasfeest als zodanig. Maar ik vind de oorsprong daarentegen weer wel interessant…..

      1. afglopen zaterdag was ook sint en piet bij ons in tiel waren +_paar hondert kinderen op been met ouders ik vond eerlijk gezecht heel mooi namens sint zo broemd zijn bij kinderen maar ik heb andere verhaal in mijn kop dan kinderen ik vind dat echte verhaal moet verteld worden tegen kinderen en uiteindelijk waar hij echt vandaan kom maar niet van dome antwoord dat hij uit spanje kom

          • Ivy on 24 november 2011 at 17:36
            Author
          • Reply

          Salih: het sprookje voor de kinderen mag best blijven, maar het is goed om als volwassene te weten waar het eigenlijk om gaat, waar het vandaan komt en wat het betekent.

    • Mo on 23 november 2011 at 21:10
    • Reply

    zo’n speculaaspop heet niet voor niks een ‘vrijer’ …….

      • Ivy on 23 november 2011 at 21:12
        Author
      • Reply

      Mo: klopt. En dat heb ik dus vroeger nooit begrepen.

      Ik moest er niet aan denken….;-)

  3. Reageer ik hier voor het eerst?????

    Wat de quizvraag betreft: het grootste verschil is dat het nu allemaal wat zoeter is
    de wijsheid hebben we verruild voor speculaaskruiden en chocola

    interessant stuk, denk dat weinig mensen dit weten, mijzelf niet uitgezonderd, over het leukste feest van het jaar:))

      • Ivy on 24 november 2011 at 17:30
        Author
      • Reply

      Assyke: blijkbaar, of je hebt een nieuw ip-nummer ;-)

      Het leven is wel veel zoeter geworden….. vroeger kenden ze nog geen chocola of marsepein en suiker was een enorm luxeartikel.

      Het Sinterklaasfeest is het leukste met kleine kinderen. Ik ben zelf niet van de surprises en de gedichten, maar als ik ergens een loslopende sint of piet tegenkom, ga ik spontaan weer geloven ;-)

  4. Het enige raadsel wat overblijft is: waarom komt Sinterklaas uit Spanje?

    Omdat “appeltjes van oranje” rijmen op Spanje en niet op Lycië c.q. Turkije, dat lijkt me nogal logisch.

      • Ivy on 24 november 2011 at 17:30
        Author
      • Reply

      Ah, ja, das logies ….

  5. Dat gezeur over “zwarte piet” begrijp ik overigens niet, ik bedoel, omdat sinterklaas een grijze baard en lang haar heeft denken we toch ook niet dat iedereen met een grijze baard en lang haar (Hells Angles bijvoorbeeld) een heilige is?

    Mensen die denken dat stereotypering van zwarte piet als “domme knecht” wezenlijke invloed heeft op het algemene beeld dat “we” van de zwarte medemens hebben, laten zien dat zij zelf nog dommer zijn dan de stereotypering waartegen ze zich verzetten.

      • Ivy on 24 november 2011 at 17:35
        Author
      • Reply

      Ik denk inderdaad ook niet dat Zwarte Piet invloed heeft over hoe kinderen naar gekleurde mensen kijken. Het is de vertroebelde volwassen blik die zonodig politiekcorrect wil zijn en daarin doorslaat. Door mensen in een hokje te stoppen, door (positief of negatief) te willen discrimineren kunnen ze alleen nog in hokjes en in ‘anderszijn’ denken.

      Zwarte Piet is Zwarte Piet en niet de buurman uit Somalië.

    • Mo on 24 november 2011 at 18:39
    • Reply

    De vergelijking over de grijze baarden hou ik erin als iemand weer eens begint over het zwartepietenslavernijgebeuren!!!

      • Ivy on 25 november 2011 at 15:12
        Author
      • Reply

      ;-)))

      • Ivy on 25 november 2011 at 15:12
        Author
      • Reply

      Prachtig, dus al rond 1660 werd sinterklaas gevierd met speculaaspoppen rondom de open haard.

  6. Zwarte Piet is van oorsprong geen neger en dus niet racistisch als zodanig. Wat wel racistisch is, is hoe hij sinds het midden van de negentiende eeuw wordt voorgesteld: als een karikatuur van een zwarte. Het stelt me teleur dat zoveel volwassenen niet willen inzien dat dat voor veel zwarte mensen erg kwetsend kan zijn. Ik zie geen enkele reden waarom pieterbaas niet van uiterlijk zou kunnen veranderen; per slot van rekening heeft hij er niet altijd zo uitgezien als nu. Tradities zijn niet onveranderlijk.

    • Chiel Kleisen on 25 oktober 2013 at 22:39
    • Reply

    Mooi, zo. Duidelijk en overzichtelijk en…misschien ook gewoon waar!

    Die Pieten? Donkere noten in vrolijke dagen??? Groet.

Laat een reactie achter bij Ivy Reactie annuleren

Your email address will not be published.